imperium.mlw 12.8 KB
Newer Older
di68kap's avatar
di68kap committed
1
2
// http://publikationen.badw.de:9000/de/lemma/imperium

di68kap's avatar
di68kap committed
3
LEMMA imperium
di68kap's avatar
di68kap committed
4

di68kap's avatar
di68kap committed
5
    inperium
di68kap's avatar
di68kap committed
6

di68kap's avatar
di68kap committed
7
GRAMMATIK
di68kap's avatar
di68kap committed
8
    nomen; -i n.
di68kap's avatar
di68kap committed
9

di68kap's avatar
di68kap committed
10
	
di68kap's avatar
di68kap committed
11
SCHREIBWEISE
di68kap's avatar
di68kap committed
12
    script.:  // gibt es hier überhaupt andere Kategorien außer "script."?
Eckhart Arnold's avatar
Eckhart Arnold committed
13
	    hym-:   {=> imperator37m_1}
eckhart's avatar
eckhart committed
14
15
        em-:    Chron.: Fred.; 2,35sqq. capit.; p. 43.; 2,36 p. 60,10.
        ym-:    Chart.: Sangall.; A 194.
Eckhart Arnold's avatar
Eckhart Arnold committed
16
        impir-: {=> imperator38m_1}
di68kap's avatar
di68kap committed
17
18

STRUKTUR
19
20
    form. sing.:
        gen.:
di68kap's avatar
di68kap committed
21
22
            -ri: {=> imperator39m_1} * {adde} Annal.: Plac. a.; 1266; p. 516,21.
            -iae: Chron.: Fred.; 2,33.; p. 56,22. 2,35.
23
        abl.:
di68kap's avatar
di68kap committed
24
            -um: Chron.: Fred.; 2,15. 2,35sqq. capit.; p. 43.
25

di68kap's avatar
di68kap committed
26
VERWECHSELBAR
di68kap's avatar
di68kap committed
27
28
    confunditur c.:   // gibt es überhaupt noch andere Kategorien von Verwechselungen?
        imperitus: {=> imperator80m_1}
di68kap's avatar
di68kap committed
29
30
31


BEDEUTUNG
32
33
    LATEINISCH	iussum, praeceptum, mandatum
    DEUTSCH		Befehl, Anweisung, Auftrag
di68kap's avatar
di68kap committed
34

Eckhart Arnold's avatar
Eckhart Arnold committed
35
    UNTER_BEDEUTUNG proprie:
di68kap's avatar
di68kap committed
36

37
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  in univ.:
di68kap's avatar
di68kap committed
38
        * Leg.: Burgund. Rom.; 38,1 "si quis ... nullo metu aut imperio ad pacta venire conpellitur, sed libera voluntate pactum inisse cognuscitur {eqs.}"
di68kap's avatar
di68kap committed
39
40
41
42
        * Ionas: Bob. Columb.; 1,17; p. 185,9 "quae {sc. ferae} ad imperium eius statim veniebant"
        * Lex: Baiuv.; 1,10 "hoc {sc. lex} per inperium regis vel iudicis fiat"
        * Arbeo: Emm.; 16 p. 49,17 "ex imperio principis ... in ospiti sui scuriam ... deductus est"
            {episcopus} {persaepe} {v. et {=> p. 1407, 57|URL}}
di68kap's avatar
di68kap committed
43

44
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
45
46
        LATEINISCH	voluntas, arbitrium
        DEUTSCH		Wille, (willkürlicher) Beschluss
di68kap's avatar
di68kap committed
47

di68kap's avatar
di68kap committed
48
        * Vita: Euch. Val. Mat.; 22 "quamvis esset Maternus magnae vir auctoritatis ..., nihil tamen ex proprio imperio quasi libera utens potestate exercuit"
di68kap's avatar
di68kap committed
49
50


51
    UNTER_BEDEUTUNG  in imag. vel translate:
di68kap's avatar
di68kap committed
52
    * Petr. Dam.: epist.; 10 p. 131,10 "qui {lapides intus calidi} eatenus erant frigidi, post nostri (sc. aquae) tactus imperium ad calorem pristinum sunt redacti"
di68kap's avatar
di68kap committed
53
54
55


BEDEUTUNG
56
    LATEINISCH	potestas, dominatio, dicio
di68kap's avatar
di68kap committed
57
    DEUTSCH		Macht, Herrschaft, Herrschaftsgewalt {plur. sensu sing. : {=> v. ibi. al.|imperator40m_2}}
di68kap's avatar
di68kap committed
58

59
    UNTER_BEDEUTUNG  proprie:
di68kap's avatar
di68kap committed
60

61
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  in univ.:
di68kap's avatar
di68kap committed
62
        * Alfan.: premn. phys. prol.; 4 p. 1 "semet ipsum ... iuste privat imperio, quisquis nec se cognoscit nec ea, quibus imperat".
di68kap's avatar
di68kap committed
63
64
65
        * Epist.: Worm.; I 34 p. 63,1 "in maximo imperio minima est licentia {v. notam ed.}".
        * Trad.: Reichersb.; 44 "Penno habebat germanum ... sub inperio et servitio adhuc domini Paldmari".
        * Otto: Frising. gest.; 2,29 p. 135,15 "orbis imperium affectas {sc. Fridericus}".
di68kap's avatar
di68kap committed
66
        * Chart.: Mekl.; 783 "quo {tempore} ... dominus Iohannes gubernavit eiusdem imperium civitatis."
di68kap's avatar
di68kap committed
67
            {al. v. et {=> p. 1402, 47|URL}}.
di68kap's avatar
di68kap committed
68

di68kap's avatar
di68kap committed
69
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  imperatorum {regum, ducum : {=> v. ibi. al.|imperator77m_4}}:
di68kap's avatar
di68kap committed
70

71
            UUU_BEDEUTUNG  usu communi:
di68kap's avatar
di68kap committed
72
73
            * Willib.: Bonif.; 5 p. 24,1 "cum ... Carli ... ducis ... super Fresones roboratum esset imperium {eqs.}"
            * Einh.: Karol.; 1 p. 3,7 "ad quos (maiores domus) summa imperii pertinebat."
di68kap's avatar
di68kap committed
74
            * Albert. Mett.: div. temp.; 1,1 "cuius (Wicmanni) maiores magnam partem Germanie et maxime circa littora Oceani imperio {imperia var. l.} tenebant."
di68kap's avatar
di68kap committed
75
76
77
            * Dipl.: Conr. II.; 64 p. 78,17 "Chõnradus ... ad imperium designatus Romanorum."
            * Const.: imp. II; 423,10 p. 557,43 "si rex ... in imperatorem electus ... ad imperium transire
                voluerit {eqs.}" {persaepe} {v. et {=> p. 1395, 32|URL}}.
di68kap's avatar
di68kap committed
78
            * Alcuin.: epist. 129; p. 191,22 "a vobis {sc. Cantuariensibus} imperii {@imperator39m_1}{imperi S1} potestas prima processit, et fidei catholicae origo exorta est."
79
80

            UUU_BEDEUTUNG  in indicatione temporis:
di68kap's avatar
di68kap committed
81
82
83
84
            * Cod.: Lauresh.; 290 (a. 767) "anno xv imperii domni nostri Pippini regis"
            * Trad.: Frising.; 184a p. 177,7 "anno secundo imperii domni Karoli. 408 anno inperii Hludouuici vo."
            * Otto Frising.: gest.; 2,55 "acta sunt haec anno regni eius (Friderici) quinto, imperii secundo."
                {saepe} {v. et  {=> p. 1407, 24|URL}}.
di68kap's avatar
di68kap committed
85

86
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  populorum, civitatum:
di68kap's avatar
di68kap committed
87
        * Willib.: Bonif.; 4 p. 16,17 "quae {ecclesiae} Franchorum prius in Fresia subiectae erant imperio."
di68kap's avatar
di68kap committed
88
        * Annal.: Xant.; a. 796 "Huni cum omnibus finibus ad se pertinentibus domni regis dicioni et Francorum imperio se subdiderunt."
di68kap's avatar
di68kap committed
89
        * Adam: gest.; 4,16 p. 244,1 "sunt et aliae {insulae} interius, quae subiacent imperio Sueonum."
di68kap's avatar
di68kap committed
90
        * Otto Frising.: gest.; 2,13 p. 116,20 "vix ... aliquis ... vir magnus ... inveniri queat, qui civitatis suae non sequatur imperium";
di68kap's avatar
di68kap committed
91
             2,16 p. 118,28 "qui {marchio} pene solus ex Italiae baronibus civitatum effugere potuit imperium".
di68kap's avatar
di68kap committed
92

93
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  praelatorum ecclesiae:
di68kap's avatar
di68kap committed
94
95
96
97
        * Willib.: Bonif.; 5 p. 19,3 "ut patris cuiuslibet spiritalis se subiungerent fratres imperio."
        * Agius: vita Hath.; 3 "si ... sub abbatissae imperio eis {familiaribus} interesse mereretur."
        * Vita: Liutw.; 10 "sub abbatis sui imperio se humiliavit."
        * Trad.: Weihenst.; 193 "ita ut ... sub fratris lege et nomine sub abbatis imperio Deo militaret Pero."
di68kap's avatar
di68kap committed
98
        * Chart.: Mog.; A I 2^b p. 2,34 (spur.) "possessores ... areole ... tantum abbatisse et congregationis usui, obsequio, imperio se parere cognoscant." {al}
di68kap's avatar
di68kap committed
99

100
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
101
102
        LATEINISCH	merum et mixtum (mistum) -um {i. q. iurisdictio plena q. d.}
        DEUTSCH		sog. hohe und niedrige Gerichtsbarkeit {de re v. HRG II. p. 333sq.}
di68kap's avatar
di68kap committed
103

di68kap's avatar
di68kap committed
104
        * Dipl.: Otton. I.; 465 p. 637,18 (spur. s. XII.) "abbatibus ... concedimus merum et mistum imperium in iam dicto comitatu."
di68kap's avatar
di68kap committed
105
        * Chart.: Stir. III; 30 p. 84,25 "concedentes {sc. imperator} ei {comiti} merum et mistum imperium."
di68kap's avatar
di68kap committed
106
107
        * Innoc.: IV.; registr. B 318 p. 288,35 "comitatum ... tibi {sc. Manfredo} ... in concambium duximus concedendum ... cum honoribus, dignitatibus et hiis, que ad merum et mixtum imperium pertinent."
        * Chart.: Helv.; arb. 135 p. 209,1 "dicebat Williermus praedictas dominas habere me-rum et mixtum imperium et omnimodam iurisdictionem in dicto monasterio."
di68kap's avatar
di68kap committed
108
109


110
    UNTER_BEDEUTUNG  in imag. vel translate:
di68kap's avatar
di68kap committed
111

112
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  in univ.:
di68kap's avatar
di68kap committed
113
        * Alcuin.: carm.; 30,2,6 "regit pupilla oculi imperio vivacis corporis actus."
di68kap's avatar
di68kap committed
114
115
        * Theod. Trev.: transl. Celsi; 9 "adeo ... virtutum paedagoga, caritas, in eius pectore vigorabili imperio sceptrum obtinuit, quatenus {eqs.}"
        * Carm.: var. Walther; 1,70,2 "quibus {zonis orbis} duo sat expresse patescunt imperia : mee {sc. hiemis} due terminales, tua {sc. aestatis} sola media."
di68kap's avatar
di68kap committed
116
        * Anon.: mus. plan. Coussemaker; p. 488b "tetra reges maximum huius {sc. harmoniae} tenent imperium. al."
di68kap's avatar
di68kap committed
117

118
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG  Dei:
di68kap's avatar
di68kap committed
119
        * Mirac.: Gertr.; I 11 p. 471,13 "cui (Domino) est honor, virtus et {@imperator37m_1}hymperium et gloria in secula seculorum."
di68kap's avatar
di68kap committed
120
        * Hugeb.: Wynneb.; 13 p. 117,44 "Deo gratas gero, cuius ... imperio nutata fundantur tota etheria, terrestrea, aequorea."
di68kap's avatar
di68kap committed
121
        * Walth. Spir.: Christoph. II; 4,28 "cuius (Dei) imperiis quadratus subiacet orbis. al."
di68kap's avatar
di68kap committed
122

123
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
124
125
        LATEINISCH	gravitas, dignitas
        DEUTSCH		würdevolles Verhalten, Würde
di68kap's avatar
di68kap committed
126

di68kap's avatar
di68kap committed
127
        * Widuk.: gest.; 2,24 "rex ... ea turbatione tanta constantia ac imperio usus est ..., acsi nichil ei difficultatis obviasset."
di68kap's avatar
di68kap committed
128

129
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
130
131
        LATEINISCH de flumine i. q. cursus
        DEUTSCH Lauf
di68kap's avatar
di68kap committed
132

di68kap's avatar
di68kap committed
133
        * Meginfr.: Emm.; 5 p. 976^A "cum defluentis Histri fluminis imperium sequeretur Emmerammus {eqs.}"
di68kap's avatar
di68kap committed
134
135


di68kap's avatar
di68kap committed
136
    UNTER_BEDEUTUNG  meton.:
di68kap's avatar
di68kap committed
137

138
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
139
140
        LATEINISCH	res publica, regnum
        DEUTSCH		Staat, Verwaltungs-, Regierungsgebiet, Reich
di68kap's avatar
di68kap committed
141

142
            UUU_BEDEUTUNG  in univ.:
di68kap's avatar
di68kap committed
143
            * Chron.: Fred.; 2,15 "Assiriorum {@imperator38m_1} impirium (imperium p. corr. 1) deletum est."
di68kap's avatar
di68kap committed
144
145
146
            * Widuk.: gest.; 1,28 "Hluthowico ... usque ad fines Illirici ... et terminos Danorum imperium erat."
            * Otto Frising.: gest.;
                p. 4,26 (epist. Frid. I. imp.)
di68kap's avatar
di68kap committed
147
                "ut ... hostem utriusque {sc. orientalis et occidentalis} imperii Willehelmum potentia virtutis nostrae conterere vellemus.";
di68kap's avatar
di68kap committed
148
                1,24 p. 37,12
di68kap's avatar
di68kap committed
149
                "Romanorum principem adeunt apocrisiarii imperatoris Constantinopolitani tam confederationis vinculum ... inter duo imperia, Hesperiae videlicet et orientis, renovare cupientes quam {eqs.}" {al}.
di68kap's avatar
di68kap committed
150

151
            UUU_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
152
153
            de Karolinorum vel Francorum sive sacro Romano(rum) imperio q. d.
            (‘Karolinger-, Frankenreich bzw. sog. Heiliges Römisches Reich {de re v. LexMA. IV. {=> p. 2025sqq.|URL}}):
di68kap's avatar
di68kap committed
154

155
                UUUU_BEDEUTUNG  usu communi:
di68kap's avatar
di68kap committed
156
157
158
159
160
161
                * Alcuin.: epist.; 177 p. 292,27
                    "quatenus per vestram prosperitatem {i. Karolum} christianum tueatur imperium."
                * Dipl.: Karoli M.; 197 p. 265,14 "Karolus ... imperator Romanum gubernans imperium."
                * Poeta Saxo:; 4,172 "cunctos ... fines imperii servans {sc. augustus}".
                * Dipl.: Ludow. Iun.; 28 (spur.) "Ludowicus ... rector imperii Francorum."
                * Annal.: Quedl.; a. 1014 p. 543,7
di68kap's avatar
di68kap committed
162
                    "plures illorum {fratrum Corbeiensium} ... plus iusto contra ius imperii saevientes {eqs.}"
di68kap's avatar
di68kap committed
163
164
165
166
                * Dipl.: Frid. I.; 163 "sacro imperio et divae rei publicae consulere dememus."
                * Const.: imp. II; 72 p. 85,22
                    "ut tollatur ... rancoris occasio inter ecclesiam et imperium." {persaepe}.
                * {fort. add.} Conc.: Karol.; A 16^B
di68kap's avatar
di68kap committed
167
                    "ut ... gentis suae institutiones legum per primatos {@imperator80m_1} inperitos (imperii L) ..., quae repperit diuturna vitiata ..., evelleret {Tassilo dux}."
di68kap's avatar
di68kap committed
168

169
                UUUU_BEDEUTUNG in nomine loci:
di68kap's avatar
di68kap committed
170
171
                * Dipl.: Heinr. II.; 184
                    "strata imperialis, que a Summa tendit usque ad villam, que nominatur Pons Imperii."
di68kap's avatar
di68kap committed
172

173
                UUUU_BEDEUTUNG  spectat ad cives:
di68kap's avatar
di68kap committed
174
                * Otto Frising.: gest.; 1,1 p. 13,7
di68kap's avatar
di68kap committed
175
                    "cuius rei novitatem {i. imperatorem a papa excommunicatum esse} eo vehementius indignatione motum suscepit imperium, quo {eqs.}"
di68kap's avatar
di68kap committed
176
                * Annal.: Magd.; a. 1188
di68kap's avatar
di68kap committed
177
                    "episcopus ... in gratiam imperatoris ... se et civitatem suam coram omni imperio dedit; imperator ... in presentia ... tocius imperii ... crucem accepit."
di68kap's avatar
di68kap committed
178
                * Arnold. Lub.: chron.; 2,18 p. 138,8
di68kap's avatar
di68kap committed
179
                    "cum ... imperator propter nimiam superbiam suam non solum Saxonibus, sed etiam sedi apostolice et omni fere imperio exosus fuisset {eqs.}"
di68kap's avatar
di68kap committed
180
181


182
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
183
184
        LATEINISCH	imperator
        DEUTSCH		Kaiser
di68kap's avatar
di68kap committed
185

di68kap's avatar
di68kap committed
186
            UUU_BEDEUTUNG in univ.:
di68kap's avatar
di68kap committed
187

di68kap's avatar
di68kap committed
188
            * Chron.: Fred.; 2,62 p. 86,32 "quare ... veniens de imperio non laeteris {sc. Belisarius}?";
di68kap's avatar
di68kap committed
189
190
191
192
193
                 3,18 p. 100,18 "Chlotechildis cum ... conperisset adventum Aridio revertentem ab imperio {eqs.}"
            * Rhythm.:; 51,9,1 "imperii filia. al."
            * Ludus: de Antichr.; p. 12^{med.}
                 "eos {legatos} ... dimittens ipsemet {rex Graecorum} ascendet ad imperium cantans : ‘{eqs.}’"
            * {adde;; cf. Wett. Gall. {=> 15sq.|URL}} Ekkeh.: IV. pict. Sangall.; 67
di68kap's avatar
di68kap committed
194
                 "imperii {gloss. : regis} sponsam vexat satan aere tensam : hunc abigat nullus, rebachatur hians, nisi Gallus."
di68kap's avatar
di68kap committed
195
196

            UUU_BEDEUTUNG in allocutione, titulo:
di68kap's avatar
di68kap committed
197

di68kap's avatar
di68kap committed
198
            * Wibald.: epist.; I 219 p. 465,26
di68kap's avatar
di68kap committed
199
                "ad gloriosam maiestatem vestram, ad sanctum et terribile imperium vestrum {i. imperatorem Graecorum} scribere audeo {sim.;; => 387 p. 817,11}."
di68kap's avatar
di68kap committed
200
            * Epist.: Wibald.; I 316
di68kap's avatar
di68kap committed
201
202
                 "imperium meum (i. imperator Graecorum) ... magnam devotionem ... erga tuam preciositatem (i. Wibaldum) obtinet {eqs.}"
            * Const.: imp.; I 212,1 "quia vos consules ... in sacratissimi imperii nostri {i. Friderici} servitio excellenter enituistis." {al}.
di68kap's avatar
di68kap committed
203
204


205
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
206
        LATEINISCH	comitatus (imperatoris)
207
        DEUTSCH		Gefolge, Gefolge des Kaisers {spectat ad militiam}
di68kap's avatar
di68kap committed
208

di68kap's avatar
di68kap committed
209
        * Nith.: hist.; 1,4 p. 5,21
di68kap's avatar
di68kap committed
210
            "imperator una cum omni, quod habebat, imperio, tres reges filiique eius adversus eum cum ingenti exercitu ... Elisazam confluunt."
di68kap's avatar
di68kap committed
211
212


213
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
214
215
        LATEINISCH	globus cruciger
        DEUTSCH		Reichsapfel
di68kap's avatar
di68kap committed
216

di68kap's avatar
di68kap committed
217
218
        * Ekkeh.: IV. bened.; I 31,57
            "sceptra, redimicla, florea serta, imperium (gloss. : gestamen rotundum), trabea, strophium."
di68kap's avatar
di68kap committed
219
        * Ludus: de Antichr.; p. 16ex. (c. 1160) "imperator ... tollens coronam de capite et tenens eam cum sceptro et imperio ante altare cantet : ‘{eqs.}’"
di68kap's avatar
di68kap committed
220
221


222
        UNTER_UNTER_BEDEUTUNG
di68kap's avatar
di68kap committed
223
224
        LATEINISCH	modus regendi, principatus
        DEUTSCH		Regierungsform
di68kap's avatar
di68kap committed
225

di68kap's avatar
di68kap committed
226
        * Albert. M.: pol.; 3,4^{capit.} "de prima civitatum origine deque imperiorum discrimine."
227
228
229

AUTORIN unbekannt